Het formulier
De wortels van Kecak: van trance naar podium
Hoe een Balinees trancekoor in de jaren 1930 een Ramayana-drama werd, wie het vormgaf, wat de zangers doen, en hoe je het vuur in het verhaal leest.
Kies een datum voor de zonsondergangsvoorstelling ↗Kort antwoord
Kecak ontstond uit sanghyang, een Balinese trancedans die bij religieuze ceremonies wordt opgevoerd. In de jaren 1930 werd het koor door Walter Spies en de danser Wayan Limbak omgevormd tot een Ramayana-drama voor bezoekers, hoewel een Balinese geleerde stelt dat lokale artiesten die kant al op bewogen. Die kennis helpt je de voorstelling bij Tanah Lot te zien voor wat zij is: een optreden met heilige wortels, opgevoerd naast een heilige plek.
De heilige oorsprong
De Engelstalige Wikipedia beschrijft sanghyang als een traditionele, heilige Balinese dans, gebaseerd op het geloof dat een onzichtbare kracht, de hyang, bezit neemt van het lichaam van een danser in trance. De varianten zijn treffend. Bij sanghyang dedari dansen jonge meisjes in trance op de schouders van mannen; bij sanghyang jaran rijden jongens op kokosnoot-stokpaarden in en rond een vuur. Deze dansen horen bij religieuze ceremonies en zijn niet wat een ticket oplevert. Het artikel over kecak noemt sanghyang een trance-opwekkende exorcismedans en noemt het de wortel van de vorm.
Wat er in de jaren 1930 veranderde
Vóór de jaren 1930 hoorde de zang bij trance, gezongen door mannen rond dansers in trance. Toen raakte Walter Spies, van Duitse afkomst, een schilder en musicus die zich op het eiland had gevestigd, geïnteresseerd en maakte er een Ramayana-toneelstuk voor buitenlandse bezoekers van. Zijn partner hierin was de danser Wayan Limbak, wiens tournees in het buitenland met Balinese gezelschappen het geluid over de wereld brachten. Wikipedia gebruikt dit verhaal als voorbeeld van een buitenstaander die een praktijk die in een cultuur verankerd is, omvormt tot kunst voor vertoning.
De andere kant van het verhaal
Niet iedereen schrijft de eer aan Spies toe. I Wayan Dibia, die de vorm uitvoert, choreografeert en erover schrijft, zegt dat de verandering al gaande was voordat Spies opdook. Volgens hem gebruikte Limbak in de jaren 1920 al bewegingen uit baris in de rol van de koorleider. Spies bewonderde dit en stelde de Ramayana voor als onderwerp, met stemmen in plaats van de gebruikelijke gamelan. Dat is een eerlijker manier om erover te denken: een gedeelde uitvinding, met doorlopend Balinese handen eraan.
Wat de zangers doen
Wikipedia toont concentrische kringen van mannen rond een lamp met kokosolie, die naar links en rechts bewegen en chak ke-chak zingen in een langzaam ritme dat geleidelijk versnelt terwijl handen oprijzen en beven. Er zijn geen instrumenten. Binnen dat koor houdt één stem met po-po-po de maat vast, een oudere man roept wanneer er gestopt en begonnen moet worden, een zanger laat een melodielijn boven alles uit zweven, en een dalang vertelt in het Balinees en Sanskriet. Let op die rollen; zodra je ze kunt horen, wordt de muur van geluid een ensemble.
Het verhaal dat wordt verteld
De traditie schrijft de Ramayana toe aan Valmiki, het hindoeïstische epos dat in vele versies over Zuid- en Zuidoost-Azië wordt herverteld. De kecak-vertelling opent meestal met Rama en Sita in ballingschap in het bos. Een gouden hert verschijnt, Ravana voert Sita weg, de gier Jatayu vecht tegen hem, Hanuman gaat naar haar op zoek, en het eindigt in de strijd tussen Rama en Ravana. Ook de zangers nemen rollen op zich, als de Vanara's van Rama en de demonen van Ravana. Een voorstelling kan hieruit naar believen schrappen of herschikken, dus verwacht niet elke episode.
Wie er dansen
Twee groepen delen het podium. De zangers zijn mannen, doorgaans dorpsbewoners uit de omgeving die voor hun optreden nog andere taken te vervullen hebben, aldus Wikipedia. De hoofddansers vertolken de genoemde rollen: Sita, Rama, Lakshmana, Ravana, Hanuman, Jatayu. Zachte, vloeiende rollen zoals Rama, Sita en het gouden hert worden soms door vrouwen gedanst, en mannen spelen de gespierde personages. Het koor bleef decennialang mannelijk, tot in 2006 een vrouwengroep werd opgericht. De lokale praktijk verschilt, dus beschouw dit als het algemene patroon.
Hoe je het vuur leest
Het vuur heeft een verhaal. In een gangbare vertelling wordt Hanuman gevangengenomen in Lanka en laat Ravana zijn staart in brand steken, waarop hij zich bevrijdt en de stad vanaf de daken in lichterlaaie zet. Wikipedia meldt dat trancerituelen dat moment kunnen begeleiden, waarbij de danser door een priester wordt gezegend vóór het daaropvolgende schoppen door het vuur. Of een bepaalde voorstelling het als ritueel of als theater behandelt, kan het publiek niet nagaan. Leun achterover, respecteer het moment en blijf uit de buurt wanneer de sintels vliegen.
Wat dit betekent voor uw avond
Het verandert waarnaar u moet kijken. U bent geen indringer bij een ceremonie, en u kijkt ook niet naar iets dat vorig jaar is bedacht. U kijkt naar een vorm met een heilige afkomst en bijna een eeuw podiumleven. Applaudisseer wanneer anderen dat doen, houd de flitser uit want dat is niet toegestaan, en behandel de nabijgelegen tempel met respect. Onze eerste gids wendt zich tot de praktische kant: wat het ticket omvat, en wat te doen bij regen.
Lees verder: Tanah Lot kecak: is het de moeite waard?
Bronnen